अभिजित भिकाजी कांबळे यांना कृती फाउंडेशनचा ‘आदर्श शिक्षक पुरस्कार’

कोल्हापूर : गणित व विज्ञान विषयाचे अध्यापन करताना विद्यार्थ्यांमध्ये संविधानिक मूल्ये, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, सामाजिक बांधिलकी आणि जबाबदार नागरिकत्वाची जाणीव निर्माण करण्यासाठी सातत्याने कार्यरत असलेले अभिजित भिकाजी कांबळे (रामपूर, ता. चंदगड) यांची कृती फाउंडेशन, कोल्हापूर यांच्या वतीने दिल्या जाणाऱ्या ‘आदर्श शिक्षक पुरस्कार–२०२६’ साठी निवड करण्यात आली आहे.

कांबळे हे सोनारवाडी मुगळी विद्यालय, सोनारवाडी, ता. चंदगड येथे हायस्कूल शिक्षक म्हणून कार्यरत असून त्यांनी गणित व विज्ञान विषयाच्या अध्यापनासोबतच संविधान शिक्षणाला आपल्या शैक्षणिक व सामाजिक कार्याचा महत्त्वपूर्ण भाग बनविले आहे.

‘संविधान साक्षर शाळा’ हा अभिनव उपक्रम

शाळेतील विद्यार्थ्यांना संविधान केवळ पाठ्यपुस्तकातील विषय न वाटता त्यांच्या दैनंदिन जीवनाशी जोडता यावे, यासाठी कांबळे यांनी ‘संविधान साक्षर शाळा’ ही संकल्पना पुढे नेली आहे. प्रश्नमंजुषा, समूहकार्य, भूमिका-अभिनय, चर्चा, खेळ आणि संविधानिक प्रसंगांचे विश्लेषण अशा कृतीशील पद्धतीने विद्यार्थ्यांना संविधानिक मूल्यांची ओळख करून देण्याचा त्यांचा प्रयत्न आहे.

त्यांनी ‘हसत-खेळत शनिवार’ या संकल्पनेतून दर शनिवारी विद्यार्थ्यांसाठी संविधानिक मूल्यांवर आधारित Activity Based Learning राबविण्याचा उपक्रम सुरू केला आहे. न्याय, स्वातंत्र्य, समानता, बंधुता, लोकशाही, धर्मनिरपेक्षता, स्त्री-पुरुष समानता, बालहक्क आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन यांसारखी मूल्ये विद्यार्थ्यांच्या जीवनाशी जोडून समजावून सांगितली जातात.

४० संविधान सत्रांचे मॉड्युल

विद्यार्थ्यांना संविधान सोप्या आणि आनंददायी पद्धतीने समजावे यासाठी त्यांनी ‘एक वर्ष – ४० शनिवार – ४० संविधान सत्रे’ या संकल्पनेवर आधारित स्वतंत्र संविधान शिक्षण मॉड्युल तयार केले आहे. संविधान समजून घेणे, अनुभवणे आणि आचरणात आणणे हा या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश आहे.

शाळेपासून गावापर्यंत संविधानाचा जागर

कांबळे यांचे कार्य केवळ शाळेपुरते मर्यादित नसून ‘संविधान साक्षर शाळा ते संविधान साक्षर गाव’ या व्यापक उद्देशाने ते कार्यरत आहेत. पुढील काळात ‘संविधान साक्षर शाळा → संविधान साक्षर गाव → संविधान साक्षर तालुका’ ही संकल्पना चंदगड तालुक्यात व्यापक करण्याचे त्यांचे ध्येय आहे.

चंदगड तालुक्यातील ग्रामीण व दुर्गम भागातील शाळांमध्ये संविधान सत्रे व कार्यशाळा घेण्याबरोबरच विविध महाविद्यालयांमध्ये संविधान, लोकशाही, नागरिकांची भूमिका आणि सामाजिक जबाबदारी यावर मार्गदर्शन करण्याचे कार्यही त्यांनी केले आहे.

वंचित विद्यार्थ्यांसाठी विशेष योगदान

भटके व भटक्या-विमुक्त (NT-DNT) समुदायातील मुलांना शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठीही कांबळे प्रयत्नशील आहेत. विद्यार्थ्यांना शाळेशी जोडणे, पालकांमध्ये शिक्षणाबाबत जागृती करणे तसेच जात प्रमाणपत्र, आधार कार्ड, रेशन कार्ड आणि विविध शासकीय योजनांबाबत मार्गदर्शन करण्याचे काम ते करीत आहेत.

दुर्गम भागातील मराठी माध्यमाच्या विद्यार्थ्यांना सामाजिक संस्था व NGO यांच्या माध्यमातून शैक्षणिक साहित्य उपलब्ध करून देण्यासाठीही त्यांनी पुढाकार घेतला आहे. करिअर मार्गदर्शन व स्पर्धा परीक्षा मार्गदर्शनाच्या माध्यमातून ग्रामीण विद्यार्थ्यांना शिक्षण आणि रोजगाराच्या विविध संधींची माहिती देण्याचे कार्य त्यांनी केले आहे.

समाजप्रबोधनालाही प्राधान्य

महात्मा फुले, राजर्षी शाहू महाराज, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, संत गाडगेबाबा यांसारख्या समाजसुधारकांच्या विचारांचा प्रसार करण्यासाठी विविध गावांमध्ये जयंतीनिमित्त प्रबोधनपर कार्यक्रम व मार्गदर्शन करण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला आहे. सीमाभागातील धनगर वस्त्यांमधील नागरिकांच्या शिक्षण, कागदपत्रे व शासकीय योजनांशी संबंधित प्रश्नांबाबतही ते मार्गदर्शन करीत आहेत.

‘गाव तेथे घटना घर’ या संकल्पनेतून संविधानाची प्रत प्रत्येक घरापर्यंत पोहोचविणे, संविधानाचे वाचन व संविधानिक मूल्यांवर चर्चा घडवून आणणे, हा त्यांचा महत्त्वाकांक्षी उपक्रम आहे.

‘शिक्षणातून परिवर्तन’ हा कार्याचा केंद्रबिंदू

‘शिक्षणातून परिवर्तन आणि संविधानातून समताधिष्ठित समाजनिर्मिती’ ही भूमिका केंद्रस्थानी ठेवून कांबळे यांचे शैक्षणिक व सामाजिक कार्य सुरू आहे. विद्यार्थ्यांमध्ये प्रश्न विचारण्याचे धैर्य, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, समानतेची भावना, सामाजिक जबाबदारी आणि संविधानिक मूल्यांची जाणीव निर्माण व्हावी, यासाठी ते सातत्याने प्रयत्न करीत आहेत.

त्यांच्या या उल्लेखनीय शैक्षणिक व सामाजिक योगदानाची दखल घेत कृती फाउंडेशन, कोल्हापूर यांनी त्यांची ‘आदर्श शिक्षक पुरस्कार–२०२६’ साठी निवड केली आहे.

“संविधान फक्त पुस्तकात नको, ते प्रत्येकाच्या विचारात आणि आचरणात आले पाहिजे.”

या विचारातून सुरू असलेला अभिजित कांबळे यांचा ‘संविधान साक्षर शाळा ते संविधान साक्षर गाव’ हा प्रवास आदर्श शिक्षक पुरस्काराच्या माध्यमातून गौरविण्यात येणार आहे.